Back

ⓘ Isletme enformatiği



                                     

ⓘ Isletme enformatiği

Isletme enformatiği, isletme yönetimi ve bilgisayar bilimleri alanlarını kapsayan sosyo-teknik bir disiplindir. Isletme enformatiği eğitimi üniversite düzeyinde verilmekte, bir isletme enformatiği bölümü ya da programını bitiren üniversite mezunları isletme enformatiği uzmanı unvanı almaktadır. Dünyanın çesitli ülkelerinde olduğu gibi Türkiyedeki bazı üniversitelerde de isletme enformatiği alanında lisans, yüksek lisans ve doktora eğitimi verilmektedir. Üniversitelerin benzer bölümleri kimi zaman:

  • Yönetim bilisim sistemleri
  • Bilgi teknolojileri yönetimi,
  • Isletme bilisim sistemleri,

ve benzeri adlarla da anılmaktadır. Türkiyede isletme enformatiği alanında lisans düzeyinde eğitim veren fakülte ve yüksekokulların tümü 2010-ÖSYS Yükseköğretim Programları ve Kontenjanları Kılavuzunda yer almaktadır. Isletme enformatiği eğitiminin amacı:

  • Bu çözümlerin kullanılmasının, kurumun yapısını, isleyisini ve çevresi ile iliskilerini nasıl etkileyeceğini irdeleyebilen;
  • Kurumların örgüt yapılarını, is süreçlerini ve bilisim gereksinmelerini çözümleyebilen;
  • Bilisim ve iletisim teknolojilerinden yararlanarak kurumların gereksindiği bilisim çözümlerini tasarlayabilen, gerçeklestirebilen ve uygulamaya koyan;
  • Ileride isletme enformatiği alanında deneysel ve kuramsal arastırma yapabilecek

mezunlar vermektir.

Isletme enformatiği uzmanları, bir isletmenin hem yöneticileri ve çalısanlarının, hem de bilisim uzmanlarının kullandıkları farklı terminolojilere, yaptıkları farklı islere ve - hepsinden önemlisi - farklı düsünüs biçimlerine vakıf birer arabulucudur. Bu nitelikleri, isletme enformatiği uzmanlarına bilisim ve iletisim teknolojileri sektörü de dahil olmak üzere pek çok sektörde çesitli ve cazip is olanakları kazandırmaktadır.

Isletme enformatiği terimi Türkçeye Almanca Wirtschaftsinformatik sözcüğünden çevrilmistir. Enformatik sözcüğünün Türkçe karsılığı ise bilisim bilimi terimidir. Ingilizce konusulan ülkelerde isletme enformatiği yerine yönetim bilisim sistemleri management information systems; kısaca MIS terimi yaygın biçimde kullanılmaktadır. Her iki yabancı terim, Türkçede farklı adlar altında da olsa, aynı bilgi ve kariyer alanına - isletme enformatiğine - isaret etmektedir. Ingilizce konusulan ülkelerde yönetim bilisim sistemleri bölümlerini adlandırırken kimi zaman isletme bilisim sistemleri business information systems, bilisim teknolojileri yönetimi management of information technology ya da yalnızca bilisim sistemleri information systems terimleri de kullanılabilmektedir.

                                     

1. Tarihçe

Isletme enformatiğinin ilgi alanına giren konulardan bazıları her ne kadar bundan dört yüzyıl öncesine, 17. Yüzyıla, dayandırılsa da, isletme yönetimi ve bilgisayar bilimleri dijital bilgisayarların ortaya çıkısı ve ticarîlesmesi ile karsılıklı etkilesmeye, iç içe girmeye baslamıstır. Bilgisayarlar 1950lerden baslayarak gelistirilip denenmekte oldukları laboratuvarların ötesinde, kamu kurumları ve özel kurumlar tarafından da kullanıma alınmıstır. 1960larda bilgisayarlar ticarî anlamda, basit hesaplama yöntemlerinden yararlanılan, belli bir zaman diliminde sıklıkla gerçeklesen ve emek yoğun ticarî hareketlerin otomasyonu için kullanılmıstır. Otomasyon örnekleri arasında depo ve isliklerdeki malzeme hareketleri, muhasebe kayıtları, satıs ve bordro islemleri bulunmaktadır. Bu dönemde, veri depolama ve düzenleme konularındaki çalısmalar veri tabanlarının ortaya çıkması ile sonuçlanmıstır. 1970lere gelindiğinde, veri tabanları kuramsal ve teknik olgunluk dönemine girmis; dahası elde bulunan çok sayıdaki veriden özetler üreten raporlama uygulamaları görülmeye baslamıstır. Haftalık, aylık, yıllık üretim ve satıs miktarları, personel ödemeleri bu döneme ait periyodik rapor örnekleridir. Bu türden uygulamalara yönetim bilisim sistemleri adı verilmistir.

1970li yıllar aynı zamanda yazılım kodlarının fikri mülkiyet hakları kapsamı içerisindeki yerinin tartısılmaya basladığı bir dönem olmustur. 1960larda anabilgisayarlarla gelen yazılımların en azından bir bölümünün kodları, kullanıcıların bu yazılımları iyilestirme ve uyarlama yapabilecekleri biçimde açıkken, 60ların sonunda bu durum değismeye baslamıstır. Yazılımevleri ürettikleri yazılımları fikri mülkiyet olarak kabullenmis, kaynak kodunu kullanıcılara kapatmıs ve yazılımların kullanıcılar arasında serbestçe dağıtımını engellemistir. Bu durum 70lerin sonlarında bedava yazılım hareketinin ortaya çıkmasına yol açmıs, bedava yazılım hareketi 90ların sonlarında açık kaynak yazılımları hareketine evrilmistir. Günümüzde açık kaynak modeli, yazılım üretim ve dağıtımında fikri mülkiyet modeline alternatif olarak yerini almıs, hemen her alanda kullanıcı ihtiyaçlarına uygun yazılımlar bulabilmek mümkün hale gelmistir.

1980lere, yani kisisel bilgisayarların ortaya çıkısına dek, bilgisayar uygulamaları bir anabilgisayar Ing. mainframe computer üzerinde çalısmaktaydı. Anabilgisayarlar çoğunlukla bilgisayar bilimcileri ya da mühendisleri tarafından yönetilen birer "bilgi-islem merkezi"nde bulunmaktaydı. Bu bilgisayarlarda farklı ve birbirinden bağımsız programlar kullanılmakta; kurumların her birimine ait uygulamalar, farklı türde biçimlendirilmis verileri islemekteydi. Bu bağımsız uygulamalara daha sonraları otomasyon adacıkları islands of automation adı verilmistir. Az sayıda kurum çalısanı ise, akılsız birer bilgisayar olarak düsünülebilecek uçbirimler computer terminals aracılığı ile bilgi-islem merkezi dısından anabilgisayara veri girisi yapabilmekte ya da çıktı alabilmekteydi.

1980’lere doğru bilgisayarlar giderek küçülmüs ve ucuzlamıs; buna karsın güçlenmis, hızlanmıs, kapasite ve kabiliyetleri artmıstır. 1980’lerde kisisel bilgisayarların ortaya çıkmasıyla bilgisayarlar sadece kurumların değil, bireylerin bilisim gereksinmelerine de yanıt verebilecek duruma gelmistir. Bilgisayar programları daha karmasıklasmıs ve yetkinlesmis, bir bölümü ise ticarîlesmistir. Bu gelismeler beraberinde daha karmasık hesaplar yapabilme olanağını da getirmistir. Basit yordamlar kullanarak veri özetlemenin ötesinde, yöneticiler, karar destek sistemleri yardımı ile daha hızlı ve daha isabetli kararlar verebilir hale gelmistir.

Yönetim bilisim sistemleri ve karar destek sistemlerinin ortaya çıkmasını izleyen dönemde, kurumların örgüt yapılarında önemli değisiklikler meydana gelmistir. Öncelikle yöneticilerin geçmiste elle yaptıkları islerin miktarı büyük ölçüde azalmıstır. Ayrıca plan ve bütçe hedeflerinden sapmaların bilgisayarlar tarafından otomatik olarak izlenmesi, kaydedilmesi ve raporlanması, sapmalara göre yönetimi management by exceptions; kısaca MBE kolaylastırmıstır. Her iki değisikliğin sonucu olarak yöneticilerin denetim alanları span of control genislemis; kurumlardaki yöneticilerin ve yönetim kademelerinin sayıları azalmıs; çok sayıda yönetim kademesinden olusan dikey örgütlerin yerine daha az kademe içeren yatay örgütler görülmeye baslamıstır.

Kisisel bilgisayarlar, yazılımların bir bölümünün çalısanların bulunduğu birimlere, hatta doğrudan çalısanların masalarına tasınmasına yol açmıstır. Bilgisayar kullanımı kurum içerisinde yaygınlasmaya baslamıs; bilgisayar uzmanlarının tekeli olmaktan çıkmıstır. Bilgisayar, kurum çalısanları için bir is görme aygıtı olarak is süreçleri içerisinde yer almaya baslamıstır. Aynı verinin daha çok bilgisayar tarafından kullanılabilmesi, farklı programların birbirleri ile veri alısverisinde bulunabilmelerini gerektirmistir. Bu durum, es zamanlı olarak çok sayıda kisisel bilgisayarın anabilgisayarla ve birbirleri ile bağlantı kurabilmesi gereksinmesini doğurmustur. Kurum içerisinde ve kurumlar arasında birçok bilgisayar, bilgisayar ağları aracılığı ile birbirine bağlanmıstır.

1980’lerdeki bu gelismelerin dört sonucu olmustur: Birincisi, kurumların bilisim gereksinmelerinin ve bu gereksinmeleri karsılayacak bilisim sistemlerinin gelistirilmesinin, birbirinden yalıtılmıs halde çalısan bilgi-islem birimleri ve kurumların geri kalan birimleri tarafından karsılanamayacağı anlasılmıstır. Sistem kullanıcılarının sistem gelistirme ve iyilestirme süreçlerine katılımı artmıs; bilisim okur-yazarlığı information literacy yalnızca teknik personelde değil, kullanıcılarda da aranan önemli bir niteliğe dönüsmüstür.

Ikincisi, 1970lerin ilk yarısında tartısılmaya baslanan uzaktan çalısma telecommuting ya da uzaktan is görme olanaklarındaki artıstır. Böylelikle, kısmen de olsa, mekan ve is bağımlılığı ortadan kalkmıstır. Çalısanların evlerinde ya da bilisim ve iletisim altyapısının yeterli olduğu baska isletmeler, oteller ya da uzaktan çalısma merkezleri gibi yerlerde is görmeleri yaygınlasmıstır. Bu bağlamda Endüstri Devriminin yönetim paradigması olan gözlemleyerek yönetim management by observation anlayısı, yerini yer hedeflere göre yönetim management by objectives anlayısına terk etmistir.

Üçüncüsü, kimi kurumsal verilerin, farklı birimler tarafından ortaklasa kullanımı gerekmistir. Ortaya, sorunsuzca veri alısverisinde bulunabilen, farklı bilesenlerden olusan, birden fazla birimin enformasyon gereksinmelerini karsılayan tümlesik sistemler çıkmaya baslamıstır. Günümüzde bu türden tümlesik sistemler kurumsal kaynak planlaması sistemleri olarak adlandırılmaktadır. Ancak tümlesik sistemlerin varlığı, anabilgisayar üzerinde çalısan yazılımları tamamen ortadan kaldırmamıs, bu yazılımlardan islevselliğini hala koruyanlar, kalıtsal sistemler legacy systems adı altında varlıklarını sürdürmüslerdir.

Dördüncü sonuç ise, 1990larda önce kurumların kendi içlerinde bir merkezden yönetimin yerini yerinden yönetime bırakması olmustur. Ardından kurumlar arası isbirliğinin geçmise göre daha da yoğunlasması sonucu sanal isletmeler virtual enterprise doğmustur. Farklı sirketlerin sistemleri bilgisayar ağları aracılığı ile birbirine bağlanmıs, bu sirketlerin aralarındaki tüm mal, hizmet, para ve bilgi akıslarının sanki bir tek isletmeye aitmisçesine yürütülmesi mümkün hale gelmistir. Böylece kurumlararası arası sistemler interorganizational systems; kısaca IOS ortaya çıkmıstır. Özellikle sanal isletmeler ve genis coğrafî alanlara yayılmıs büyük sirketlerin örgüt yapıları sıradüzenselden çok ağ özellikleri göstermeye baslamıstır. Ağ tipi örgütler networked organizations hem kurumların kendi içlerinde hem de kurumlar arasında yeni yönetisim governance yaklasımları kullanılmasını gerektirmistir.

Isletme enformatiği alanında örgütsel enformatik, iktisadî enformatik, bilisim sistemleri ve benzeri adlarla 1960lı ve 70li yıllarda baslamıs olan akademik çalısmalar, bilisim ve iletisim teknolojilerindeki gelismelerle birlikte, konunun öneminin emek piyasasında da anlasılmasına neden olmustur. 1980’ler ve 90’larda üniversitelerde isletme enformatiği dersleri yaygınlasmıs, baslangıç paragraflarında belirtilen çesitli adlar altında isletme enformatiği bölümleri açılmıstır.

1980lerde Internetin ortaya çıkması ile birlikte kurumsal ve bireysel bilgisayarların birbirleri ile karsılıklı ve ekonomik olarak iletisim kurması olanağı doğmustur. 1990larda Internetin ticarîlesmesi, elektronik ticaretin ya da kısaca e-ticaretin yaygınlasmasına yol açmıstır. Uluslararası ticaretin serbestlesmesi, kurumların ve bireylerin Internetin sağladığı olanaklardan küresel ölçekte yararlanabilmesini sağlamıstır. 1995-2000 yılları arasında e-ticarette yasanan hızlı gelisim dot-com balonu Ing. dot.com bubble veya Internet balonu olarak adlandırılmıstır. Bu dönemde bir kısım girisimciler ve yatırımcılar gerçekçi olmayan beklentilerle akılcı olmayan e-ticaret yatırımlarına yönelmis; ancak 2000-2003 yılları arasında bu e-ticaret firmalarının önemli bir kısmı iflas etmistir. 2003 yılı itibarı ile sektör küresel ölçekte yeniden toparlanmıs ve büyümesini 2000li yılların sonlarına dek kararlı bir sekilde sürdürmüstür.

Bilgisayarların meydana getirilmesinde ve kullanılmasında güdülen baslıca amaç, kuskusuz, insanlara yararlı olmasıdır. Ancak bilgisayarların gelisimi, onlara ve onları kullanan insanlara zarar vermeye yönelik girisimleri de beraberinde getirmistir. Bilgisayarları ele geçirerek programlara ve verilere zarar verebilecek yazılımlarla ilgili kuramsal çalısmalar 1950’ler ve 60’larda gerçeklesmistir. 1970lerden itibaren önce disketler aracılığı ile bilgisayarlara bulasan zararlı yazılımlar, özellikle bilgisayar ağlarının ve Internet’in yaygınlasması sonucu, bireyleri ve kurumları siber saldırılarla karsı karsıya bırakmıs; zaman ciddi kayıplara uğratmıstır. Günümüzde bilgisayar virüsleri, bilgisayar solucanları, Truva atları, casus yazılımlar, reklam destekli yazılımlar belli baslı zararlı yazılım türlerini olusturmaktadır. Zararlı yazılımların ortaya çıkması onları fark edecek ve engelleyecek antivirüs yazılımları gibi karsı önlemlerin de ortaya çıkmasına ve giderek gelismesine neden olmustur.

Bilgisayarlara zarar vermenin yanı sıra, yazılımlara ve depolanmıs verilere yetkisiz kisilerce kötü niyetle ya da merak yönlendirmesi ile erisilmesinin, teknik olduğu kadar psikolojik, toplumsal ve hukuksal boyutları da ortaya çıkmıstır. Bilgisayar ağları üzerinden bilgisayarlara yetkisiz olarak erisen kisilere hacker" hekır” okunur denilmistir. Bilgisayarlar arasında ağlar üzerinden iletilen verilerin gizliliğinin ve mesajların mahremiyetinin sağlanması amacı ile 1970lerden baslayarak ilk sifreleme standartları ve uygulamaları ortaya çıkmıstır. Bilgisayar ağlarının ve bilisim sistemlerinin hacker lara karsı korunması için, 1980’lerin sonlarında ates duvarları denen yazılımlar kullanılmaya baslamıstır. Sistem ve veri güvenliği, bunların teknik ve toplumsal boyutları günümüzde isletme enformatiği içerisinde veri iletisimi ve bilgisayar ağları yönetiminin önemli bir parçasını teskil etmektedir.

2000lerin ilk yarısı, aynı zamanda ABDnde Enron, Arthur Andersen, Tyco International, Adelphia, Peregrine Systems ve WorldCom sirketlerini etkileyen bir muhasebe ve finans skandalları dönemi olmustur. Bu skandallar, muhasebe ve finans alanında saydamlığı ve güvenilirliği artıracak bir dizi yasal, idarî ve etik düzenlemenin yanı sıra, bilisim teknolojilerinin denetimi, veri kalitesinin yükseltilmesi ve veri kaybının önlenmesi konularını gündeme getirmistir. Bu alandaki baslıca gelismeler Sarbanes-Oxley Yasası Sarbanes–Oxley Act, Basel I Basel I ve Basel II Basel II anlasmaları, Sağlık Sigortası Tasınabilirliği ve Sorumluluğu Yasası HIPAA ve kisisel verilerin gizliliğine yönelik düzenlemeler olmustur. Veri yönetisimi alanında ise Bilisimle Iliskili Teknolojilerin Denetimi Hedefleri COBIT ve ISO/IEC 38500 ISO/IEC 38500 gibi temel yönergeler yayınlanmıstır. Temel yönergeler Sponsor Kurumlar Komitesi COSO, ITIL, ISO/IEC 27000 ISO/IEC 27000, CMMI, Açık Grup Mimarî Çerçevesi TOGAF ve Proje Yönetimi Bilgi Tabanı Ing. A Guide to the Project Management Body of Knowledege; kısaca PMBOK Guide gibi daha ayrıntılı uygulamalar için bir çerçeve olusturmustur.

2000li yıllarda katılımcı bireylerin ortak nitelikleri, çıkarları ve ilgi alanları çerçevesinde, Internet üzerinde toplumsal ağlar social networks denilen topluluklar olusmus; bu toplulukların üyeleri, birbirleri ile yoğun biçimde mesaj ve dosya paylasmaya baslamıstır. Web, yalnızca içerik sağlayacıların değil, katılımcı tüm birey ve kurumların içeriğine katkıda bulunduğu interaktif bir bilgi havuzuna dönüserek Web 2.0 diye adlandırılmıstır. Toplumsal ağlar, günümüzde hem üniversiteler ve diğer arastırma kuruluslarının, hem de elektronik ticaret sirketlerinin ilgilendiği konulardan biri olmustur. Yine aynı dönemde kablosuz iletisimdeki ilerlemeler, mobil Internet uygulamalarını ve m-ticaret olarak da bilinen mobil ticareti mobile commerce; kısaca m-commerce olanaklı kılmıstır.

Isletmelerin bilgisayarlasması ile birlikte, müsterileri, tedarikçileri, çalısanları, operasyonları, pazara sundukları ürün ve hizmetleri gibi hususlarda veri tabanlarında ve Web günlüklerinde depoladıkları verilerin hacmi giderek artmıstır. 1990lar ve 2000lerde bu verilerin ayrıstırılması, düzenlenmesi, özetlenmesi ve anlamlandırılması amacı ile veri ambarları ve kurumsal zeka business intelligence uygulamaları kullanılmaya baslanmıstır. Kurumsal zeka uygulamaları, isletmelerin paydasları, is süreçleri, ürün ve hizmetleri gibi varlıklar ile bu varlıklar arasındaki etkilesimler hakkında örüntüler, istisnalar ve iliskiler biçiminde yeni bilgiler elde etmelerini sağlamıstır.

1990ların ortalarından itibaren kamu kurum ve kurulusları da paydasları ile iliskilerinde bilgisayar ağlarından ve Internetten yararlanmaya baslamıstır. Bu dönemde dosya paylasımı ile baslayan iliskiler, giderek bir kısım hareket islemlerinin çevrimiçinde gerçeklesmesine ve karsılıklı etkilesimli uygulamalara dönüsmüstür. Devletler bir kısım çevrimiçi uygulamalarını kendileri gelistirmeye, diğerlerini de çözüm sağlayıcı firmalardan edinmeye baslamıstır. Devlet kuruluslarının çalısanlarıyla, yurttaslarıyla ve diğer kurum ve kuruluslarla iliskilerinin elektronik araçlarla yürütülmesine 2000lerin basında elektronik devlet ya da e-devlet e-government adı verilmistir.

Bütün bu gelismeler, isletme enformatiği disiplininin is dünyasındaki ve akademik dünyadaki yerini iyice sağlamlastırmıs, isletme enformatiği uzmanlarının is bulma olanaklarını hem ulusal, hem de küresel ölçekte daha da artırmıstır.

                                     

2. Kapsam

Içinde bulunduğumuz çağa Enformasyon Çağı denmektedir. Enformasyon çağında bireyler, insan toplulukları ve kurumlar islerini görmek ve günlük yasamlarını sürdürmek ya da renklendirmek için çok farklı kaynaklardan gelen büyük miktarda veriye gereksinme duymakta; aynı zamanda büyük bir veri havuzu olan Internet’e, ya da bireysel veya kurumsal bilisim sistemlerine veri katkısında bulunmaktadır. Bilisim ve iletisim teknolojileri günümüzde toplumların, kurumların ve bireylerin veri paylasmaları, bu verileri islemeleri, islerini ve günlük yasamlarını sürdürebilmeleri için vaz geçilmez hale gelmistir.

Veriler islenmemis, ham gerçeklerdir; tek baslarına bir anlamları yoktur. Veriler depolama, sorgulama, düzenleme ve matematiksel ya da mantıksal olarak özetleme islemlerinden geçtikten ve çoğu kez tablolar ya da görseller biçiminde soyutlandıktan sonra anlamlı hale gelmekte; enformasyona dönüserek elde edildikleri bağlamı betimleyebilme ve açıklayabilme gücüne kavusmakta; kullanıcılarına çözümleme ve karar verme gibi çıkarım olanakları sunmaktadır. Bilisim ve iletisim teknolojileri bireylere, gruplara, ve kurumlara büyük miktarlarda veriyi düsük maliyetle ve hızla isleme ve paylasma olanağı sunmaktadır. Enformasyon ise arama, bulma, sınıflama, ayıklama ve düzenleme islemlerinden geçtikten sonra belirli bir alandaki ya da konudaki bilgiye dönüsmektedir. Bilgi üretiminde de bilisim ve iletisim teknolojilerinden önemli ölçüde yararlanılmaktadır.

Gerek veri, gerek enformasyon ve gerekse bilgi üretimi için zaman, emek ve sermayeye gereksinme bulunmakta; bu nedenle her üçü de belirli bir maliyete yol açmaktadır. Aynı sekilde her üçünün de kullanım değeri mevcuttur. Bu değer kısmen para cinsinden belirlenebilir ve fiyatlandırılabilirse de, kullanımın parasal değerinin yanı sıra parayla ifade edilemeyen soyut bir değeri de vardır. Bu anlamda, veriler, enformasyon ve bilgi, isletmeler açısından - tıpkı çalısanlar, para, arazi, binalar, ekipman ve hammadde örneklerinde olduğu gibi - birer kaynak özelliği sergilemektedir. Diğer kaynaklar gibi onların da verimli ve etkin yönetimi gerekmektedir.

                                     

2.1. Kapsam Sistem yaklasımı ve bilgisayar tabanlı bilisim sistemleri

Bilisim ve iletisim teknolojileri bilgisayar tabanlı bilisim sistemlerinin Ing. computer-based information systems; kısaca CBIS teknolojik yapı taslarını teskil etmektedir. Ancak belirli bir topluluk, kurum ya da bireyin enformasyon gereksinmelerini karsılayabilmek için gelistirilen bir bilisim sistemi karmasık bir bütündür. Teknolojik bilesenlerden daha fazlasına ihtiyacı bulunmaktadır: Sirketler, departmanlar, subeler, kurum içi ve dısındaki sistem kullanıcıları, gelistiriciler, hizmet sağlayıcılar örneğin Internet ve iletisim hizmet sağlayıcıları ve benzerleri. Bu nedenle, bilgisayar tabanlı olsun ya da olmasın, bir bilisim sisteminin meydana getirilebilmesi ve kullanılabilmesi için hem teknolojik hem de toplumsal açıdan sistematik bir çalısma yapmak gerekmektedir. Sistem adı verilen bir bütünü, parçalarına ayırıp incelemeye yönelik bu türden çalısmalara sistem yaklasımı systems approach adı verilmektedir.

Isletme enformatiği disiplini bilisim sistemlerini projelendirmek, gelistirmek ve irdelemek amacı ile sistem yaklasımından büyük ölçüde yararlanmaktadır. Sistem yaklasımı isletme enformatiği bağlamında asağıdaki adımlardan olusmaktadır:

  • Gereksinilen sistemin amaçlarının belirlenmesi;
  • Sistemle kullanıcıları arasında ve sistemin bilesenlerinin kendi aralarında fiziksel ve kavramsal kaynak alısverisinin - bir baska deyisle sistemin ve altsistemlerinin girdi ve çıktılarının - tanımlanması;
  • Altsistemlerin sıradüzensel hiyerarsik iliskilerinin betimlenmesi;
  • Sistemi meydana getirecek toplumsal ve teknik bilesenlerin altsistemlerin saptanması;
  • Sistemin islevselliğinin ve performansının gözlenmesi; baslangıçta belirlenen amaçlara yeterince hizmet edip etmediğinin denetlenmesi; gerekirse iyilestirmeler yapılması; sistemin önceden tanımlanmamıs baska amaçlar fırsatlar için kullanılıp kullanılamayacağının arastırılması.
  • Teknolojik bilesenlerin sosyo-teknik bir çerçevede bir araya getirilmesi ve sistemin gerçeklestirilmesi;


                                     

2.2. Kapsam Isletmeler ve enformasyon gereksinmeleri

Grupların, kurumların ve bireylerin veri ve enformasyon gereksinmelerinin anlasılması; bu gereksinmelerin karsılanması için bilisim ve iletisim teknolojilerinin bilisim sistemleri gelistirmekte kullanılması isletme enformatiğinin baslıca ilgi konularından birini teskil etmektedir. Isletme içerisinde farklı düzeylerde ve farklı departmanlarda yer alan çalısanların veri ve enformasyon gereksinmeleri de farklılıklar göstermektedir.

Genel olarak kurumsal hiyerarside yukarıdan asağı inildikçe gereksinilen enformasyon özetlerden ayrıntılara dönüsmektedir. Tepe yöneticileri basında bulundukları kurumların bekası ve basarısından sorumlu bulunmakta, bu sorumluluklarını yerine getirmek için yalnızca kurum içi değil, aynı zamanda büyük miktarda kurum dısı enformasyona ihtiyaç duymaktadır. Örgütsel katmanlarda asağı inildikçe kurum içerisinde üretilen verilere olan gereksinme artmaktadır. Üst düzey yöneticilerinin gereksindiği veriler alt düzeylere göre daha uzun bir zaman aralığını kapsamaktadır. Enformasyon akısı ise asağıdan yukarı raporlar ve bildirimler; yukarıdan asağı ise komutlar, planlar ve yönergeler seklinde gerçeklesmektedir.

Tipik bir isletmede baslıca su departmanlar bulunmaktadır:

  • Pazarlama ve satıs,
  • Üretim,
  • Satınalma,
  • Bilisim teknolojileri BT.
  • Arastırma ve gelistirme,
  • Insan kaynakları ve
  • Muhasebe ve finans,

Doğal olarak bu departmanların gereksindikleri veriler ve bu verilerin islenmesi ile ortaya çıkan enformasyon gereksinmeleri; buna bağlı olarak da departmanların ihtiyaç duydukları bilisim çözümleri birbirinden farklı olmaktadır. Bu farklılıklara bir de sektörel farklılıklar ve aynı sektörde yer alsalar bile isletmeler arasındaki fiziksel, toplumsal, kurumsal ve tarihsel nedenlerden kaynaklanan farklılıklar da eklenince, bilisim sistemlerinin kurum, departman ve hatta çalısan gereksinmelerine göre su ya da bu ölçüde uyarlanması çoğu kez kaçınılmaz olmaktadır. Bilisim sistemlerinde veya kurum yapılarında bir değisiklik gerekip gerekmediği; eğer gerekiyorsa değisimin ne ölçüde gerçeklesmesinin uygun olduğu; bu değisikliliklerden kaynaklanabilecek ekonomik, teknolojik ve örgütsel risklerin neler olduğu; riskler arasındaki ödünlesme düzeyleri gibi kararlar isletme enformatiği uzmanlarınca veya onların katkısı ile alınmaktadır.

                                     

2.3. Kapsam Bilisim sistemlerinin edinimi

Bir isletmenin gereksindiği özelliklerin tümünü ya da önemli bir bölümünü tasıyan bilisim çözümleri ya kurum içinde gelistirilmekte insourcing ya da kurum dısından tedarik edilmektedir outsourcing. Yeterli mali gücün yanı sıra teknik kapasite ve kabiliyete sahip isletmeler, özellikle rekabet güçlerine yeniliklerle veya güçlendirme ya da iyilestirme yolu ile katkıda bulunması olası sistemleri kurum içinde gerçeklestirmeyi yeğlemektedir. Tersi durumlarda ise sistem gelistirme hizmetleri ya da sistemler dısarıdan tedarik edilmektedir. Sistem tedariği için satınalma ve gerekiyorsa uyarlama, ya da kiralama yollarına gidilmektedir.

Sistem edinimi süreci isletmelerin hedeflerinin ve bu hedeflere erisilmesini sağlayacak stratejilerin tanımlanması ile baslamaktadır. Daha sonra kurum hedefleri ve stratejilerinin gerçeklesmesini sağlayacak is süreçleri belirlenmekte ve bu süreçleri destekleyecek sistemler saptanmaktadır. Üçüncü asamada bu sistemlerin temin edileceği kaynaklar belirlenmekte, çözüm seçeneklerinin listesi yapılmaktadır. Dördüncü asamada çözüm seçenekleri rekabet, finansman, kurum ve teknoloji açısından bir maliyet-fayda çözümlemesine tabi tutulmaktadır. Isletme enformatiği disiplini bu çözümleme ve karar verme sürecine hem kuramsal açıdan hem de uygulama açısından önemli katkılarda bulunmaktadır. Edinim kararları kurum ölçeğinde sistem gelistirme ve tedariğinden sorumlu komiteler tarafından alınmakta, edinim süreçleri de bu komiteler tarafından gözetilmekte ve denetlenmektedir.

Bir kez edinim kararı verildikten sonra, edinim süreci projelendirilmekte, tedarikçi firmaların yanı sıra, kurum içi ve dısı danısmanların, potansiyel sistem kullanıcılarının ve bilisim ve iletisim teknolojileri çalısanlarının yer aldığı proje takımları olusturulmaktadır. Bu takımlar, uygun bir sistem gelistirme yöntemi kullanarak sistemi veya sistemin parçalarını gelistirmektedir. Sistem gelistirmekte kullanılacak yöntem bu yöntemi destekleyen programlama dilleri ve bilgisayar destekli yazılım mühendisliği computer aided software engineering; kısaca CASE araçları içerisinden bir seçim yapılmasını gerektirmektedir. Daha sonra ayrıntılı bir gereksinme çözümlemesi ve ardından sistem gelistirme araçları yardımı ile kullanılan yöntem çerçevesinde mantıksal ve fiziksel modeller kurulmakta; bu modellerden yola çıkılarak sistem gerçeklestirilmekte ve kullanıma alınmaktadır. Bilisim sistemlerini gelistirmek sistem çözümlemesi ve tasarımı alanının konusudur. Bu alanda çalısan isletme enformatiği uzmanlarına sistem analisti adı verilmektedir.

Bilisim ve iletisim teknolojileri projelerinin kapsam, maliyet ve süre açısından tasıdığı risklerin diğer sektörlerde gerçeklestirilen projelere göre daha yüksek olması ve bu risklere bağlı basarısızlık oranlarının göreceli yüksekliği nedeni ile, proje yönetimi isletme enformatiği içerisinde özel bir yer tutmaktadır. Isletme enformatiği uzmanları proje takımlarında yer almakta, giderek takım lideri, proje yöneticisi ve program yöneticisi rollerini üstlenmektedir. Takım yöneticileri projelerin bir bölümünün, proje yöneticileri ise bir projenin bütününün kapsam, bütçe ve maliyet hedeflerinin geçeklesmesinden sorumlu iken, program yöneticileri birbiri ile ilgili ya da benzer projelerin önceliklerini belirlemekten, projelere kaynak paylastırmaktan ve projelerin yürütülmesi sırasında onların esgüdümünden sorumludur.

                                     

2.4. Kapsam Bilisim ve iletisim teknolojileri destekli kurumsal değisim

Bir bilisim çözümünün iyilestirilmesi ya da yeni bir çözümünün kullanıma alınması kurumların bilisim teknolojisi altyapısını ve is süreçlerini etkilemekle kalmamakta, ayrıca örgüt yapılarını, çalısanların konumlarını ve rollerini, hatta kurumun müsterileri ve tedarikçileri ile olan iliskilerini de etkilemekte ve değistirmektedir. Bundan ötürü, isletme enformatiği uzmanlarının kurumsal değisimleri öngörebilmesi, kapsam ve etkilerini anlayabilmesi, gerekli önlemleri tasarlayabilmesi, önerebilmesi ve kimi zaman da bizzat yönetebilmesi gerekmektedir. Bilisim teknolojileri destekli kurumsal değisim uygulamaları risk ve getiri yönünden en düsükten en yükseğe doğru su sekilde sıralanmaktadır:

  • Is süreçlerinin yeniden tasarımı business process reengineering; kısaca BPR.
  • Toplam kalite yönetimi ve sürekli iyilestirme kaizen.
  • Otomasyon.
  • Paradigma değisimleri ya da kaymaları.

Risk ve getiri açısından en alt basamakta yer alan otomasyon uygulamaları bankacılıkta kullanılan otomatik veznelerden automated teller machine; kısaca ATM Web hizmetlerine Web services ya da otomatik karar desteği automated decision support; kısaca ADS çözümlerine dek bir dizi alanı kapsamaktadır. Bunlar kurumsal açıdan riski de getirisi de görece düsük uygulamalardır.

Toplam kalite yönetimi ve sürekli iyilestirme uygulamaları ikinci basamakta bulunmaktadır. Bu uygulamalar risk ve getiri açısından görece düsük-orta düzeyde bulunmaktadır. Toplam kalite yönetimi ve sürekli iyilestirme uygulamaları bilisim ve iletisim teknolojisi desteği ile mevcut is süreçlerinde hataların ve israfın azaltılması; ve bu yolla verimliliğin artırılmasını hedeflemektedir.

Üçüncü basamakta orta-yüksek risk ve getiri grubuna giren is süreçlerinin yeniden tasarımı yer almaktadır. Bir is süreci birbiri ile iliskili bulunan, kurum içi veya dısı müsteriler için değer yaratan bir dizi görevden olusmaktadır. Is süreçlerinin yeniden tasarımı, bu süreçlerin belirli bir amaca yönelik olarak, yeniden ve radikal bir biçimde tasarımı demektir. Is süreçleri yalnızca kurum içi görevlerle sınırlı olmamakta, kimi zaman iki ya da daha fazla kurumun birbiri ile iliskili süreçlerinin de gözden geçirilerek yeniden tasarlanması gerekmektedir. Tasarım sırasında süreçler için bilgi ve iletisim teknolojileri desteğinin sağlanması, desteğin kapsamı ve kurum ya da kurumlar üzerindeki etkilerinin irdelenmesi isletme enformatiğinin ilgi alanına girmektedir.

Hem risk hem de getiri yönünden dördüncü ve en yüksek basamakta bulunan paradigma değisimileri, bir sektörde rekabetin yeniden tanımlanması anlamına gelmektedir. Bilisim ve iletisim teknolojileri destekli paradigma değisimleri isletmelerin müsterileri veya tedarikçileri ile pazarlık gücünü artırmakta, ikame mal veya hizmetlerin etkisini azaltmakta ve pazarda rakiplere karsı üstünlük sağlama imkânı yaratmaktadır.

Bilisim ve iletisim teknolojilerinin hızla eskimesi ve bilisim sistemlerinin kolayca taklit edilebilir olması nedeni ile isletmelerin belirli bir bilisim sisteminden yararlanarak sürdürülebilir rekabet üstünlüğü sağlamaları seyrek rastlanılan bir olgudur. Bununla birlikte bilisim sistemleri alanında sürdürülebilir yenilikler yapabilen kurumlar, bilisim kaynaklarını etkin ve verimli kullanarak rekabet üstünlüğü elde edebilmektedir.



                                     

2.5. Kapsam Kurumsal sistemler

Bir kurumsal sistem, bir isletmenin birçok departman ya da biriminin veri ve enformasyon ihtiyaçlarını karsılayan tümlesik bir sistemdir. Kurumsal sistemlerin bir baska özelliği ise örgütsel hiyerarsinin değisik düzeylerinde bulunan çalısanlar tarafından kullanılmasıdır. Kurumsal sistemler genellikle birbiri ile pürüzsüz bir sekilde veri ve komut alısverisinde bulunabilen bilesenlerden meydana gelmektedir. Bu bilesenlerin her birine modül, modüllerin birbirleri ile iliskilendirilmesine sistem entegrasyonu, kurumsal sistemin genel yapısına da tümlesik ya da modüler yapı denmektedir.

Belli baslı kurumsal sistemler sunlardır:

  • Bilgi yönetimi knowledge management sistemleri.
  • Iletisim ve isbirliği sistemleri.
  • Kurumsal zeka business intelligence; kısaca BI sistemleri.
  • Kurumsal kaynak planlaması sistemleri.

Kurumsal sistemler, gerek edinilmeleri için ihtiyaç duyulan zaman ve kaynak miktarları; gerek kurumlar ve paydasları üzerindeki etkilerinin kapsamı; ve gerekse edinim ve kullanım sürecinde ortaya çıkabilecek ticarî, örgütsel, finansal ve teknolojik riskler nedeni ile isletme enformatiği disiplini içerisinde önemli bir yer tutmaktadır. Kurumsal kaynak planlaması projelerinin maliyeti 440.000-125.000.000 ABD doları, tamamlanması için geçen süre ise 3-60 ay arasında değismektedir. Kuruluma ek olarak kurumsal kaynak planlaması sistemlerine - donanım, yazılım, profesyonel hizmetler ve personel giderleri de dahil olmak üzere - iki yıllık bir sürede bakım, güncelleme ve optimizasyon için her bir sirket tarafından 400.000 ila 300.000.000 ABD doları harcandığı belirlenmistir. Yeterince zaman ve para ayrılmıs olması ise projenin basarısını garanti edememektedir. Bazı projeler kısmen basarılı olmakta, bazılarıysa tam bir basarısızlığa dönüsebilmektedir.

Kurumsal sistem tedarikçisi olan yazılımevleri, isletmelerin genel ya da özel gereksinmelerini karsılamak üzere tümlesik sistem çözümleri önermektedir. Ancak kimi zaman tümlesik çözümler isletmelerin gereksinmelerini yeterince karsılayamamaktadır. Bu durumda isletmeler genellikle iki yoldan birine basvurmaktadır: Birinci yol bir hazır tümlesik sisteme ek olarak, yine sistem tedarikçisi tarafından önerilen üçüncü parti yazılımevlerinden ek bilesenler edinmektir. Ikinci yol ise isletmelerin kendi açılarından türünün en iyisi olduğunu düsündükleri bilesenleri farklı yazılımevlerinden tedarik etmesidir.

Isletmeler açısından veri bütünlüğünü korumak ve gerçek zamanlı enformasyon elde edebilmek için, gerek türünün en iyisi olan bilesenlerin, gerekse isletmenin hal ve hazırda kullandığı kalıtsal sistemlerin kurumsal sistemlerle entegre edilmesi gerekmektedir. Farklı kaynaklardan gelen modüllerin, mevcut tümlesik sistemlerin ve kalıtsal sistemlerin birbirleri ile entegrasyonu kurumsal uygulama entegrasyonu Enterprise Application Integration; kısaca EAI olarak nitelendirilmektedir.

                                     

2.6. Kapsam Bilisim teknolojisi altyapısının yönetimi

Bilisim kaynakları yönetimine günümüzde bilisim teknolojisi altyapısının yönetimi adı verilmektedir. Bir isletmede bilisim teknolojisi altyapısının yönetimi eski adı ile bilgi-islem departmanları, yeni adı ile de bilisim teknolojileri BT departmanları tarafından gerçeklestirilmektedir. Bu departmanların basında genellikle bilisimden sorumlu ya bir genel müdür yardımcısı CIO: chief information officer ya da bir direktör director of information technology veya director of information systems bulunmaktadır.

Ortada standart bir örgütlenme sablonu bulunmamakla birlikte, BT departmanları en azından iki ana birimden olusmaktadır:

  • Bilisim teknolojileri altyapısı birimi.
  • Bilisim hizmetleri birimi ve

Bu iki birimin basında da birer müdür ya da direktör yardımcısı yer almaktadır.

Henri Fayol’e göre tipik bir yönetici yöneticilik görevini yerine getirirken bes temel islev görmektedir: Planlama, örgütleme, kaynak edinme, önderlik ve denetim. Bu bağlamda bilisim teknolojisi altyapısının yönetimi baslıca su islevleri kapsamaktadır:

  • Bilisim teknolojileri departmanının örgütlenmesi; birimlerin, görevlerin ve ast-üst iliskilerinin tanımlanması.
  • Bilisim teknolojileri departmanına personel alınması, departmanın gereksindiği mal ve hizmetlerin belirlenmesi ve tedarik edilmesi.
  • Bilisim sistemleri ve bilisim teknolojileri planlarının yapılması ve bütçelendirilmesi.
  • Bilisim teknolojileri departmanında çalısan personele önderlik edilmesi.
  • Bilisim teknolojileri departmanında çalısan personelin, yapılan islerin ve kullanılan kaynakların denetlenmesi.

Eğer isletme bilisim teknolojileri alanında faaliyet gösteriyorsa, örgüt yapısında bir takım değisiklikler görülmektedir. Bir BT firmasında genel müdürün CEO: chief executive officer altında teknolojiden sorumlu bir genel müdür yardımcısı CTO: chief technology officer bulumaktadır. Bu kisi diğer isletmelerde bulunan ve mal ve hizmet üretim süreçlerini yöneten, operasyonlardan sorumlu genel müdür yardımcısına COO: chief operations officer benzer bir rol üstlenmektedir. Teknolojiden sorumlu genel müdür yardımcısı yeni teknolojilerin gelistirilmesi, içsellestirilmesi ve sirketin müsterileri için bilisim sistemleri ya da yazılım çözümleri üretimi ile ilgilenmektedir. BT firmasının kendi BT altyapısını ise ya doğrudan genel müdüre ya da teknolojiden sorumlu genel müdür yardımcısına bağlı bir bilisim teknolojileri direktörü veya müdürü yürütmektedir. Üretimin yanı sıra, BT firmasının özellikle arastırma-gelistirme ve kayda değer ölçüde teknik birer alan olan kurumsal pazarlama ve satınalma faaliyetlerine isletme enformatiği disiplini önemli katkılarda bulunmaktadır.

                                     

2.7. Kapsam E-ticaret, e-isletmecilik ve e-yasam

Bilisim ve iletisim teknolojilerinin giderek güçlenmesi, bilisim ve iletisim altyapısının genis coğrafi alanlara yayılması ve mobil iletisim teknolojileri aracılığı ile veri ve bilgi erisiminin zaman ve mekandan bağımsız hale gelmesi, gerek kurumların, gerekse bireylerin birbirleri ile ilskilerinin bir bölümünü iletisim ve bilgisayar ağları üzerinden yürütebilmelerine olanak sağlamıstır. Bir yanda farklı kurum ve bireyler iletisim ve bilgisayar ağları üzerinden mal, hizmet ve enformasyon alısverisi yolu ile aralarında kısaca e-ticaret olarak anılan elektronik ticaret yapmaktadır. Diğer yanda ise aynı kurumu meydana getiren, kimi zaman çok genis coğrafi alanlara yayılmıs bulunan departmanlar, birimler ya da subeler kendi aralarındaki iliskileri büyük ölçüde iletisim ve bilgisayar ağları üzerinden yürütmektedir. Kurumlarda birtakım isler, doğrudan insan emeğine basvurmaksızın, ağlarla birbirine bağlı bilgisayar uygulamaları kullanılarak yerine getirilmektedir. Bu türden kurumlara elektronik isletme e-isletme, is yapma biçimlerine ise e-isletmecilik olarak kıslatılan elektronik isletmecilik electronic business adı verilmektedir.

E-ticarette bir is fırsatı ve bu fırsatın getirisi olan bir is olanağına dönüstürülmesi için gerekli kaynak, gelir ve maliyet unsurlarının yazılı ya da görsel bir belge üzerinde betimlenmesine is modeli business model denmektedir. E-ticaret is modellerinin baslıca aktörleri kurumlar ve bireylerdir. Kurumlar ve bireyler de kendi aralarında daha ayrıntılı bir ayrıstırmaya tabi tutulabilmektedir: Ticari isletmeler, kamu kurumları ve kurulusları devlet, sivil toplum kurulusları, tüketiciler, çalısanlar ve yurttaslar. Bu aktörlerin baslıca rollerini çevrim içinde mal, hizmet ya da enformasyon arzı ya da talebi teskil etmektedir.

Kurum ve bireylerin türlerine göre e-ticaret modellerini ayrıntılandırmak da mümkündür: Isletmeden isletmeye, isletmeden tüketiciye, tüketiciden tüketiciye, isletmeden devlete, isletmeden sivil toplum kurulusuna, sivil toplum kurulusundan devlete ve devletten yurttasa e-ticaret, ayrıntılı modellere birer örnek teskil etmektedir.

E-ticarete yönelik bilisim çözümlerinin baslıcaları tedarik zinciri yönetimi; kısaca SCM) uygulamaları ve müsteri iliskileri yönetimi customer relationship management; kısaca CRM uygulamalarıdır. Günümüzde veri iletisimin giderek artan bir bölümü tasınabilir bilgisayarlar ve akıllı cep telefonları ile kablosuz ağlar ve cep telefonu sebekeleri üzerinden yapılmaktadır. Bu gibi mobil iletisim olanakları, e-ticaretin bir alt dalı olan ve kısaca m-ticaret olarak bilinen mobil ticaretin yaygınlasmasına önayak olmustur.

Farklı e-ticaret modelleri, farklı çevrimiçi ortamlara ve bu ortamların üzerinde gerçeklestirileceği bilisim ve iletisim teknolojilerine gereksinme duymaktadır: Kurum içerisinde kurumdan çalısana ve çalısandan kuruma veri ve enformasyon akısı için intranetler kullanılmaktadır. Kurumlar arası veri ve enformasyon aktarımı ekstranetler üzerinden yapılmaktadır. Kurumlar ve bireyler arasında ya da bireylerin kendi aralarındaki veri ve enformasyon akısı ise Internet üzerinden sağlanmaktadır.

Isletmelerin ve ticaretin elektroniklesmesinin ötesinde, insanların gerek bireysel gerekse toplumsal yasamlarında da bilisim ve iletisim teknolojilerinin yaygınlığı ve önemi de giderek artmaktadır. Aile ve arkadas çevresinden baslayarak, derneklesmis ya da derneklesmemis ilgi ve çıkar alanlarına dek, birey odaklı, kurum odaklı, olgu odaklı, hobi ve eğlence odaklı, dünya görüsü odaklı, inanç odaklı ve mesleki odaklı pek çok toplumsal olusum bilisim ve iletisim teknolojileri altyapısı üzerinde gerçeklesmektedir. Bu türden elektronik olusumlar kimi zaman bireyler, meslek grupları, kusaklar, uluslar, bölgeler ve hatta tüm insanlık üzerinde olumlu ya da olumsuz etkiler doğuran olguların filizlendikleri birer sanal ortam meydana getirmektedir.

Birey ve toplum üzerinde genis çapta etkileri olan elektronik olusumların devletlerin ilgi alanına girmesi de kaçınılmaz olmustur. Devletler bir yandan kendi yurttaslarına iletisim ve bilgisayar ağları üzerinden e-devlet olarak da bilinen elektronik devlet e-government uygulamaları aracılığı ile hizmet ve enformasyon sunarken; diğer yandan e-ticaret ve e-isletmeciliği de kapsamak üzere elektronik yasamın e-yasamın pek çok alanında teknik, yasal ve idarî düzenlemeler yapmaktadır. Bu alanlarda yapılan düzenlemeler ve bu düzenlemelerin mevcut ve olası sonuçları, isletme enformatiği disiplininin incelediği ve katkıda bulunduğu hususlar içerisinde yer almaktadır.

Basta e-ticaret ve e-isletmecilik olmak üzere bilisim ve iletisim teknolojilerinin bireysel, kurumsal, toplumsal ve ekonomik etkilerini irdelemek ve anlamak isletme enformatiği displininin baslıca ilgi alanlarından birini teskil etmektedir. Teknoloji-aktör iliskilerinin mevcut durumu; teknolojik gelismenin aktörler üzerinde meydana getireceği etkiler; teknoloji-aktör iliskisinin nasıl evrileceğine ve sonuçlarına iliskin öngörüler isletme enformatiği kapsamında ele alınan güncel konular arasında bulunmaktadır.

                                     

3. Eğitim

Baslangıçta isletme enformatiği ya da yönetim bilisim sistemleri eğitimi, isletme yönetimi eğitiminin organik bir parçası olmustur. Günümüzde ise, isletme enformatiği eğitimi veren birimler genellikle ya iktisadi ve idari bilimler veya fen ve edebiyat fakülteleri bünyesinde birer bölüm olarak; ya da isletme yönetimi veya bilgisayar bilimleri bölümleri altında birer program olarak faaliyet göstermektedir. Isletme enformatiği eğitimi her ne kadar hem isletme hem de bilisim teknolojileri alanlarını kapsasa da, bu alanların ağırlıkları üniversiteden üniversiteye değismektedir.

Isletme yönetimi ve bilgisayar bilimleri aslında baslı basına birer akademik ve profesyonel disiplin teskil etmektedir. Bu iki disiplinin kapsamlarının genisliği, isletme enformatiği müfredatı olusturulurken karsılıklı ödünlesmeyi gerekli kılmaktadır. Association for Computing Machinery ACM ve Association for Information Systems Association for Information Systems; kısaca AIS kurulusları, enformatik bilisim sistemleri eğitiminin çekirdeğini olusturmak üzere su yedi dersi önermektedir:

  • Bilisim sistemleri stratejisi, yönetimi ve edinimi.
  • Kurumsal mimari.
  • Bilisim sistemlerinin temelleri.
  • Bilisim sistemleri projelerinin yönetimi.
  • Sistem çözümlemesi ve tasarımı.
  • Bilisim teknolojisi altyapısı: Bilgisayar donanımı, yazılım, veri tabanları ve bilgisayar ağları.
  • Veri ve bilgi yönetimi.

Isletme tarafında ise, programlar ve bölümler, kendi yeğlemeleri doğrultusunda muhasebe accounting, Iktisat, finans, pazarlama ve üretim konuları basta olmak üzere müfredatlarını olusturmaktadır.

Teknolojideki hızlı değisim, müfredatın hem teknolojik gelismelere, hem piyasanın bilgi ve beceri taleplerine, hem de kurumların kendilerine özgü gereksinmelerine duyarlı bir dinamizme sahip olması gereğini doğurmaktadır. Tüm bu karmasıklığa karsın, son tahlilde isletme enformatiği mezunlarında aranan temel beceri ve bilgiler sunlardır:

  • Takım çalısması;
  • Çözümsel ve elestirel düsünme;
  • Bilisim ve iletisim teknolojileri bilgisi.
  • Bireyler arası iletisim;
  • Temel isletme yönetimi bilgisi;

Türkiyedeki üniversitelerin isletme enformatiği, isletme yönetim sistemleri ve benzeri bölüm ya da programları ya fakültelere ya da yüksekokullara bağlı bulunmaktadır. Fakültelere bağlı bölüm ya da programlar TM-1, yüksekokullara bağlı bölüm ya da programlar ise YGS-6 puanı ile öğrenci almaktadır.



                                     

4. Kariyer

Isletme enformatiği uzmanları oldukça fazla sayıda kariyer olanağına sahiptir. Bu olanak zenginliğinin iki temel nedeni bulunmaktadır. Birinci neden, bilisim ve iletisim teknolojileri bilgisinin yanı sıra elde edilen isletme yönetimi bilgisidir. Isletme yönetimi bilgisi, bir yandan bilisim ve iletisim teknolojilerinin isletmelerde is süreçlerinin optimizasyonu ve verimlilik artısı için nasıl kullanılabileceğinin öngörülmesini sağlarken; diğer yandan isletmelerin bilisim ve iletisim kaynaklarının yönetimi konularında da yetkinlik kazandırmaktadır. Ikinci neden ise, isletme enformatiği eğitiminin, analitik ve elestirel düsünce yeteneğine ek olarak kazandırmıs olduğu bireyler arası iletisim, sunum ve ikna, takım çalısması, göreve ve hedefe odaklılık, zaman yönetimi gibi yumusak becerilerin soft skills gelismesidir. Bu beceriler, is yasamında hemen her beyaz yakalı çalısanda - özellikle de profesyonel çalısanlarda - aranan, hem is bulmada, hem de terfilerde göz önüne alınan önemli niteliklerdir.

Bilisim ve iletisim teknolojileri iktisadî açıdan endüstriyel ögeleri ve bir rekabet alanını da içeren bir sektördür. Bu sektörde yer alan isletmeler hem birbirlerine, hem de diğer tüm sektörlere bilisim ve iletisim ürünleri ve hizmetlerinin yanı sıra veri ve enformasyon sunmaktadır. Ayrıca hangi sektörde yer alırsa alsın pek çok isletme bünyesinde farklı ölçeklerde ve yapılarda da olsa birer bilisim teknolojileri birimi bulundurmaktadır. Bu nedenle, isletme enformatiği uzmanları, bilisim değer zincirinin tüm kademelerinde kariyer imkânına sahiptir. Kariyer olanakları arasında baslıca sunlar bulunmaktadır:

  • Bilisim ve iletisim alanında arastırma ve gelistirme Ar-Ge uzmanlığı ve yöneticiliği;
  • Sistem analistliği ve mimarlığı;
  • Isletme, isletme enformatiği, yönetim bilisim sistemleri ya da bilgisayar bilimleri alanlarında akademisyenlik.
  • Bilisim ve iletisim hizmetleri konusunda danısmanlık ve eğitimcilik;
  • Elektronik ve mobil ticaret uygulamalarının gelistirilmesi, sirketlesmesi ve yönetimi;
  • Giris düzeyi ya da orta düzey yazılımcılık.
  • Bilisim ve iletisim sirketlerinin ya da birimlerinin yönetimi ;
  • Bilisim ve iletisim projelerinde takım liderliği ve proje yöneticiliği;
  • Bilisim ve iletisim hizmetlerinin teknik, yasal ve güvenlik denetimleri;
  • Bilisim ve iletisim hizmetlerinin kurumlara ve bireylere pazarlanması ve satısı;

Birçok gelismis ve gelismekte olan ülkede isletme enformatiği alanında isgücü açığı mevcuttur ve is olanaklarının gelecekte de artması beklenmektedir. Örneğin Ingilterede yapılan bir çalısmada, 2010 yılının birinci çeyreği itibarı ile sistem denetçiliği, sistem gelistirme uzmanlığı, is analistliği, proje yöneticiliği, takım liderliği, test analistliği gibi deneyim gerektiren alanlarda %12lik isgücü açığı belirlenmistir. ABDnde Isgücü Istatistikleri Bürosu Bureau of Labor Statistics; kısaca BLS 2008-2018 yılları arasında bilisim sistemleri yöneticiliği ve sistem analistliği gibi alanların is olanakları açısından ortalamadan daha hızlı büyümesini beklemekte ve görünümlerini mükemmel olarak nitelemektedir. Yine ABDnde isletme enformatiği alanında bazı pozisyonlarda çalısanların yıllık brüt gelir düzeyleri asağıdaki gibidir:

  • Bilisim teknolojilerinden sorumlu genel müdür yardımcısı: 110.000-210.000 ABD doları.
  • Sistem analisti: 45.000-70.000 Amerikan doları.
  • Müsteri iliskileri yönetimi danısmanı: 60.000-110.000 ABD doları.
  • Yazılım mimarı: 85.000-145.000 ABD doları.
  • Bilisim teknolojisi ya da yazılım proje yöneticisi: 65.000-110.000 ABD doları.
  • Bilisim güvenliği denetçisi: 60.000-105.000 ABD doları.
  • Bilisim sistemlerinden sorumlu genel müdür yardımcısı: 100.000-250.000 ABD doları.
  • Kurumsal kaynak planlaması ve kurumsal zeka danısmanı: 65.000-115.000 ABD doları.

Isletme enformatiği uzmanlarının kariyer açısından gelebilecekleri en üst nokta, hiç kuskusuz, genel müdürlüktür. Bu durum özellikle bilisim ve iletisim firmaları için geçerlidir. Bilisim ve iletisim sektörü dısında yer alan kurumlarda ise, bilisim ve iletisimden sorumlu genel müdür yardımcılığı ve hatta genel müdürlük düzeylerine yükselmek mümkündür. Doğal olarak, bilisim, iletisim, elektronik ticaret ve mobil ticaret alanlarında girisimcilik seçeneği de mevcuttur.

                                     

5. Ileri okumalar

Süreli profesyonel yayınlar

  • Computer Weekly.
  • CT Magazin.
  • InformationWeek.
  • CIO Magazine.
  • eWeek Magazine.
  • BT Haber.
  • Computerworld.
  • Bilgi Çağı.
  • iX Magazin für Professionelle Informationstechnik.
                                     

5.1. Ileri okumalar Süreli akademik yayınlar

  • Bilisim Teknolojileri Dergisi.
  • Journal of Information Systems.
  • European Journal of Information Systems
  • MIS Quarterly.
  • Wirtschaftsinformatik.
  • Journal of Management Information Systems.
  • Information Systems Frontiers.
  • Information Systems Research.
  • Business and Information Systems Engineering
  • Journal of the Association for Information Systems. 28 Ekim 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
  • International Journal of Computer Science and Business Informatics.
  • Information Systems and e-Business Management.
  • Information and Management.
  • Information Systems Journal. 31 Ocak 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
                                     

5.2. Ileri okumalar Süreli profesyonel yayınlar

  • Computer Weekly.
  • CT Magazin.
  • InformationWeek.
  • CIO Magazine.
  • eWeek Magazine.
  • BT Haber.
  • Computerworld.
  • Bilgi Çağı.
  • iX Magazin für Professionelle Informationstechnik.
                                     

5.3. Ileri okumalar Akademik kitaplar

  • Gökçen, H. 2007. Yönetim Bilgi Sistemleri. Palme Yayıncılık.
  • Sahin, M. 2005. Yönetim Bilgi Sistemi. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
  • OBrien, J. A. ve G. Marakas. 2009. Management Information Systems. 9. Basım. McGraw Hill.
  • Abta, D. ve W. Mülder. 2010. Grundkurs Wirtschaftsinformatik. 7. Basım. Vieweg + Teubner.
  • Abta, D. ve W. Mülder. Editörler. 2009. Masterkurs Wirtschaftsinformatik. 1. Basım. Vieweg + Teubner.
  • Krcmar, H. 2009. Informationsmanagement. Springer.
  • Stair, R. M. ve G. Reynolds. 2010. Principles of Information Systems. 9. Basım. Course Technology.
  • Lehaney, B., P. Lovett ve M. Shah. 2011. Business Information Systems and Technology: A Primer. Routledge.
  • Bosij, P., A. Greasley ve S. Hickie. 2009. Business Information Systems: Technology, Development and Management for the E-Business. 4. Basım. Financial Times Press.
  • Cura, T. 2009. Yöneticiler Için Bilisim Teknolojileri ve Enformasyon Sistemleri. Sistem Yayıncılık.
  • Hansen, H. R. ve G. Neumann. 2005. Wirtschaftsinformatik 2: Informationstechnik. 9. Basım. UTB.
  • Curtis, G. ve D. Cobham. 2008. Business Information Systems: Analysis, Design and Practice. 6. Basım. Financial Times Press.
  • Hansen, H. R. ve G. Neumann. 2009. Wirtschaftsinformatik 1: Grundlagen und Anwendungen. 10. Basım. UTB.
  • Lassmann, W. 2006. Wirtschaftsinformatik: Nachschlagewerk für Studium und Praxis. Gabler.
  • Haag, S. ve M. Cummings. 2010. Information Systems for the Information Age. 8. Basım. McGraw-Hill.
  • Çelik, A. ve T. Akgemci. Editörler. 2010. Yönetim Bilisim Sistemleri. Gazi Kitabevi.
  • Laudon, K. ve J. Laudon. 2011. Management Information Systems. 11. Basım. Pearson.
  • Kul, R. H. 2009. Isletmeciler Için Bilisim Sistemleri, Temelleri ve Uygulamaları. Papatya Yayıncılık.
  • Stahlknecht, P. ve U. Hasenkamp. 2005. Einführung in die Wirtschaftsinformatik. 11. Basım. Springer.
  • Turban, E., L. Volonino, E. McLean ve J. Wetherbe. 2010. Information Technology for Management: Transforming Organizations in the Digital Economy. 7. Basım. Wiley.
  • Lehner, F., S. Wildner ve M. Scholz. 2008. Wirtschaftsinformatik. Eine Einführung. Carl Hanser Verlag.
                                     

6.1. Dıs bağlantılar Okullar

  • U.S. News and World Report. 2010. En Iyi Isletme Lisans Programları: Yönetim Bilisim Sistemleri. 1 Ocak 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
  • Almanyadaki Üniversitelerde Isletme Enformatiği Için Öğrenci Kılavuzu
  • Wikipedia. 2010. List of Universities Offering Degrees in Business Informatics.
  • Avusturya ve Isviçredeki Üniversitelerde Isletme Enformatiği Için Öğrenci Kılavuzu
  • U.S. News and World Report. 2010. En Iyi Isletme Yüksek Lisans Programları: Bilisim Sistemleri.
                                     

6.2. Dıs bağlantılar Türkiyedeki okullar

  • Baskent Üniversitesi - Yönetim Bilisim Sistemleri Bölümü
  • Yeditepe Üniversitesi - Yönetim Bilisim Sistemleri Bölümü
  • Cumhuriyet Üniversitesi - Yönetim Bilisim Sistemleri Bölümü
  • Haliç Üniversitesi - Isletme Enformatiği Bölümü
  • Isık Üniversitesi - Yönetim Bilisim Sistemleri Bölümü
  • Bartın Üniversitesi - Yönetim Bilisim sistemleri Bölümü
  • Ortadoğu Teknik Üniversitesi - Bilisim Sistemleri Y. Lisans ve Doktora Programları
  • Marmara Üniversitesi - Almanca Isletme Enformatiği Bölümü
  • Kadir Has Üniversitesi - Yönetim Bilisim Sistemleri Bölümü
  • Necmettin Erbakan Üniversitesi - Yönetim Bilisim Sistemleri Bölümü
  • Beykent Üniversitesi - Yönetim Bilisim Sistemleri Bölümü
  • Istanbul Bilgi Üniversitesi - Isletme Enformatiği Programı
  • Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi - Yönetim Bilisim Sistemleri Bölümü
  • Boğaziçi Üniversitesi - Yönetim Bilisim Sistemleri Bölümü
                                     

6.3. Dıs bağlantılar Uluslararası kurumlar

  • UNCTAD: United Nations Conference on Trade and Development | Birlesmis Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı*28 Ocak 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
  • ERCIS: European Research Center for Information Systems | Avrupa Bilisim Sistemleri Arastırma Merkezi
  • World Economic Forum Issues: Global Information Technology | Dünya Ekonomik Forumu Konusu: Küresel Bilisim Teknolojisi
  • OECD Information and Communication Technologies | OECD Bilisim ve Iletisim Teknolojileri
  • European Commission - Information and Communication Technologies | Avrupa Komisyonu - Bilisim ve Iletisim Teknolojileri
  • OECD: Organisation for Economic Co-Operation and Development | Ekonomik Isbirliği ve Kalkınma Örgütü24 Mayıs 1997 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
  • World Bank: Global Information and Communication Technologies | Dünya Bankası: Küresel Bilisim ve Iletisim Teknolojileri
                                     

6.4. Dıs bağlantılar Uluslararası ve ulusal kuruluslar

  • BRASSCOM: Associação Brasileira de Empresas de Tecnologia da Informação e Comunicação | Brezilya Bilisim ve Iletisim Teknolojisi Sirketleri Derneği - Brezilya
  • IEEE Computer Society | IEEE Bilgisayar Derneği - A.B.D.9 Nisan 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
  • ITA: The Information Technology Association of South Africa | Güney Afrika Bilisim Teknolojisi Derneği - Güney Afrika
  • OCG: Osterreichische Computer Gesellschaft | Avusturya Bilgisayar Derneği - Avusturya
  • ILAIS: Israel Association for Information Systems | Israil Bilisim Sistemleri Derneği - Israil
  • INFORMS Information Systems Society | INFORMS Bilisim Sistemleri Derneği - A.B.D.
  • ISACA: Information Systems Audit and Control Association | Bilisim Sistemleri Denetim ve Kontrol Derneği - A.B.D.28 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
  • ATI: Asociación de Técnicos de Informática | Bilisim Teknolojisi Derneği - Ispanya
  • IEEE: Institute of Electrical and Electronics Engineers | Elektrik ve Elektronik Mühendisleri Enstitüsü - A.B.D.5 Nisan 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
  • IFIP: International Federation for Information Processing | Uluslararası Bilgi Islem Federasyonu - Avusturya
  • GI: Gesellschaft für Informatik e.V. | Enformatik Derneği - Almanya
  • INFORMS: Institute for Operations Research and Management Sciences | Yöneylem Arastırması ve Yönetim Bilimleri Enstitüsü - A.B.D.9 Kasım 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arsivlendi.
  • AIS: Association for Information Systems | Bilisim Sistemleri Derneği - A.B.D.
  • ACS: Australian Computer Society | Avustralya Bilgisayar Derneği - Avustralya
                                     

6.5. Dıs bağlantılar Yerel kurum ve kuruluslar

  • TBD: Türkiye Bilisim Derneği - Türkiye
  • T.C. Ulastırma Bakanlığı
  • YASAD: Yazılım Sanayicileri Derneği - Türkiye
  • BTK: Bilgi Teknolojileri ve Iletisim Kurumu - Türkiye
  • TÜBIDER: Bilisim Sektörü Derneği - Türkiye
  • INETD Internet Teknolojileri Derneği - Türkiye
  • TÜBISAD: Bilisim Sanayicileri Derneği - Türkiye
  • TBV: Türkiye Bilisim Vakfı - Türkiye
  • BIYESAM: Bilisim ve Yazılım Eser Sahipleri Meslek Birliği - Türkiye
  • MOBILSAD: Mobil Servis Sağlayıcı Is Adamları Derneği - Türkiye
  • T.C. Ulastırma Bakanlığı Internet Kurulu
  • TÜBIFED: Bilisim Sektörü Dernekleri Federasyonu - Türkiye
  • TIB: Telekomünikasyon Iletisim Baskanlığı
Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →